İstanbul Müftülüğü cümle kapısının girişinde sol tarafta iki katlı kârgir binanın alt katı Meşîhat Arşivi, üst katı ise Meşîhat Kütüphanesi’dir.  Yazma ve matbu muteber fetva kitapları başta olmak üzere zengin fıkıh eserleri ile Şeyhülislâmlık defter ve belge koleksiyonları burada bulunmaktadır.

Meşîhat Arşivi’nin üzerindeki kitâbe bize buranın “kütüb-i fıkıh ve fetvâya mahal olmak” üzere yaptırıldığını gösterir.

1826 yılında Ağa Kapısının Şeyhülislâmlara, 1836 yılında da kazaskerler, nakîbü’l-eşrâf ve İstanbul kadılıklarına sabit bir mekân olarak tahsisinden sonra ilmiye sınıfına mensup yüksek dereceli bu bürokratlar resmi faaliyetlerini burada sürdürmüşlerdir.  Onlara ait defter ve belge koleksiyonları da burada muhafaza edilmiştir.

Meşîhat Arşivi’nde, Şeyhülislâmlık Defterleri, Sicil-i Ahvâl Müdüriyeti Defterleri, Nakîbü’l-eşraflık Defterleri, Anadolu ve Rumeli Kadıaskerliği Defterleri, Mühür Tatbik Defterleri, Sicillât-ı Şer‘iyye Kayıt Defterleri ve 19. yüzyılda Şeyhülislâmlıkta teşekkül eden meclis ve dairelere ait toplam 5211 defter mevcuttur.

Ayrıca son dönem Osmanlı ulemasına ait yaklaşık altı bin civarında tercüme-i hâl (sicil) dosyası mevcuttur. Bu dosyalar içerisinde kadı, naib, müderris, dersiam, vaiz gibi görevlilere ait çeşitli bilgiler yer almaktadır. Bu sicil dosyalarında şahsın ismi, soyu, doğum yeri ve tarihi, eğitim gördüğü okullar, memuriyete tayininden emekli oluncaya kadarki serüveni, icazetnamesi, varsa yazdığı risaleler gibi muhtelif bilgiler bulunmaktadır. Bu sicil dosyaları Sicil-i Ahvâl Defterleri'yle beraber incelendiğinde daha teferruatlı bilgilere ulaşılabilmektedir.

Meşihat Arşivi’ndeki Defter Serileri

1. I. BÖLÜM

Bu bölümde toplam 602 adet defter mevcut olup şu başlıklar altında özetlenebilir:

1) Şeyhülislâmlık Defterleri

1.1. Meşihat Arzları ve İradelere Mahsus Kayıt Defterleri: Meşihat’tan Sadaret’e yazılmış arzlar ile bunlara binaen çıkan iradelerin kaydedildiği altı defterden oluşan ve 1262-1339 yılları arasındaki kayıtları ihtiva eden bir seridir.

1.2. Telhis Defterleri: Meşihat’tan Sadaret’e yazılmış telhisleri ihtiva etmekte olup dört adettir.

1.3. Tarik Defterleri: İlmiye sınıfına mensup idari görevliler ile mevleviyet kadıları ve müderrislerin tayin ve terfi tarihlerinin sırayla kaydedildiği defterlerdir.

1.4. Müftü Defterleri: Anadolu ve Rumeli vilayet ve kazalarındaki müftülerin tayin muamelelerini göstermektedir.

1.5.  Medrese Defterleri: Yüksek rütbeli müderrislerin tayin kayıtları bulunmaktadır.

2) Sicil-i Ahval Müdüriyeti Defterleri:

Ulemaya ait Sicil-i Ahval Defterleri; kadı, müderris, müftü, naib ve mahkeme görevlilerinin tercüme-i hâl varakalarından derlenmiş bilgileri ihtiva etmektedir.

3) Nakîbüleşraf Defterleri

Hz.Peygamber’in soyunun kayıtlarını içeren defterlerdir. Defterlerde seyyid ve şeriflerin isimleri ve kendileri için düzenlenmiş siyâdet hüccetlerinin suretleri kayıtlıdır. İstanbul Müftülüğü Meşîhat Arşivi'nde toplam 39 adet Nakîbü'l-eşrâf Defteri mevcuttur.

4) Anadolu ve Rumeli Kazaskerliği Defterleri

Anadolu ve Rumeli Kazaskerlerinin XVI. yüzyıldan itibaren idarî ve kazaî (yargı) faaliyetleri sonucu ortaya çıkmış olan defterler, Meşihat Arşivi’nin önemli serilerinden bir bölümünü oluşturmaktadır. Kazaskerlerin kaza (yargı) faaliyetlerine ait defter serileri Şer‘iyye Sicilleri Arşivi'nde Rumeli ve Anadolu Kazaskerlikleri sicilleri, idarî görevlerine ait defterler ise Ruznamçe Defterleri olarak kayıtlıdır.

Anadolu ve Rumeli Kazaskerliği Defterleri arasında yer alan Mühür Tatbik Defterleri sancak ve kaza kadılarının mühürlerinin basılı bulunduğu kâğıtların defterlere yapıştırılması suretiyle hazırlanmıştır.

5) Sicillât-ı Şer‘iyye Dairesi Defterleri

İstanbul Mahkemeleri’ne ait sicillerin tek bir çatı altında toplanması maksadıyla kurulan Şeriyye Sicilleri Arşivi faaliyetlerine 1894 yılında başlamıştır. Arşiv Bab-ı Meşihat’a bağlı olarak tesis edildiği için mahkeme sicillerinin arşive intikalini sağlamak ve arşivlere bakmak üzere Sicillat-ı Şeriyye Dairesi isimli bir daire teşkil edilmiştir.

1. II. BÖLÜM

Bu bölümde 19. yüzyılda Şeyhülislâmlıkta teşekkül eden meclis ve diğer dairelere ait toplam 3635 adet defter mevcut olup, şu başlıklar hâlinde özetlenebilir:

2.1. Meclis-i Tetkîkât-ı Şer‘iyye Dairesi Defterleri

Tüm vilayetlere ait dava temyiz defterleridir.

2.2. Mahkeme-i Temyiz-i Şer‘iyye Dairesi Defterleri

Şeyhülislâmlığa bağlı temyiz mahkemesinin karar özetleri kayıtlıdır.

2.3. Fetvahane-i Âli Defterleri

Osmanlı hukukunda fetva, hususi şahısların dinî konularda karşılaştıkları sorunları çözümlemenin yanısıra Osmanlı kaza (yargı) sistemi içerisinde ve devletin siyasi ve idari kararlarında da önemli bir yere sahipti.

2.4. Bâb-ı Fetva Sicill-i Ahval Dairesi Defterleri

Ulemaların biyografilerini içerir.

2.5. Bâb-ı Fetva Memurîn Kalemi Defterleri

Bab-ı Meşihat’ta bir yüzyıl boyunca teşekkül eden muhtelif daireler, bu müessesedeki personel sayısını büyük oranda artırmıştı. Müessesenin teşkilat yapısındaki genişlemeye paralel olarak personel işleri ile ilgilenecek bir daireye ihtiyaç duyulmuş ve bu gayeyle Memurin Müdüriyeti ismiyle yeni bir daire kurulmuştur.

2.6. Evrak Odası Defterleri

Şeyhülislâmlığa gelen ve giden evrak kayıtlarını içerir.

2.7. Mektubi Kalemi Defterleri

Mektubi Kalemi Defterleri; Müzekkire, Muharrerat Müsvedde Defterleri ve Evrak Hulasa Kayıt Defterleri olmak üzere üç grupta toplanmıştır.

2.8. Tevliyeti Şeyhülislâmlığa Ait Vakıf Defterleri

Yönetimine Şeyhülislâmlığın baktığı vakıflara ait defterlerdir.

2.9. Sicillât-ı Şer‘iyye Dairesi Defterleri

Şer‘iyye sicil defterlerinin katalog bilgilerini içerir.

2.10. Meclis-i Meşâyih Defterleri

Tekke, zâviyeler ve buralara atanacak görevlilerle ilgili kayıtları içerir.

2.11 Tetkik-i Mesâhif ve Müellefât-ı Şer‘iyye Dairesi Defterleri

Osmanlı Devleti tarafından Kur’ân-ı Kerîm basımının serbest bırakılmasından sonra, matbu Kur’an nüshalarının kontrol edilmesi gerekmiş ve 1309/1892 tarihinde bir reis, sekiz aza ve bir kâtipten teşekkül eden Teftîş-i Mesâhif-i Şerîfe Meclisi bu görevi ifa etmeye başlamıştır.

2.12.  Dâru'l-Hikmeti'l-İslâmiyye Defterleri

Meclisin halkın dini konulardaki problemlerini çözmenin yanı sıra, Batı’da İslâm aleyhtarı propagandalara cevap vermek ve Osmanlı basınında İslâm aleyhinde çıkan yazıları doğrudan cevaplandırıp bunların önüne geçmek gibi görevleri bulunmaktaydı.

2.13. Şûra-yı İlmiyye ve Encümen-i Islahât-ı İlmiyye Defterleri

Şûra-yı İlmiyye, şer‘î mahkemeler ve Bâb-ı Fetva'daki meclislere ait kanun ve nizamnameleri hazırlar bunlarla ilgili olarak ortaya çıkacak meseleleri tedkik eder; medrese, mahkeme ve eytam işleriyle ilgili ıslahatı yapar, ilmiye memurlarının kanunların tatbikinde karşılaştıkları güçlüklerde onlara yardımcı olur, emvâl-i eytam ve intihab-ı memurine ait işlerde takip edilecek usulü tespit ederek gerekli muameleleri yürütürdü.

2.14. Meclis-i İntihâb-ı Hükkâm-ı Şer‘iyye Defterleri

5 Nisan 1855 (17 Recep 1271) tarihinde kadılık sistemine yeni bir düzenleme getirilmiştir. Mahkemelerdeki işleyişi, naiblik statüsündeki kazaların ve naiblerin yeni bir sınıflamaya tabi tutulması ve naiblerin tayin, terfileriyle ilgili düzenlemelerin icrası için kurulan bu meclis naiblerin seçimini yapar ve verdiği kararlar da Şeyhülislâmın denetiminde yürütülürdü.

2.15. Ders Vekâleti ve Meclis-i Mesâlih-i Talebe Defterleri

Medrese ve öğrenci kayıtlarını içerir.

2.16. Muhasebe-i İlmiyye Dairesi Defterleri

19. yüzyılın sonlarına doğru kadı ve naibler için düzenli bir maaş sisteminin oluşturulmaya çalışılması, Bab-ı Meşihat’ta bu işlemleri takip edecek bir dairenin varlığını zorunlu hale getirmiştir ve Muhasebe-i İlmiye Dairesi bu gelişmenin sonunda teşekkül etmiştir.

2.17. Emvâl-i Eytâm ve Beytülmal Müdüriyeti Defterleri

1851 yılında Emvâl-i Eytâm Nezareti'nin kuruluşuyla başlayan ve taşrada eytam müdürlüklerinin tesisiyle devam eden süreç sonunda, 1874 yılında bu iki birimden bağımsız olarak şeyhülislâm nezaretinde yetim mallarıyla ilgilenmesi kararlaştırılan meclistir.

 

III. BÖLÜM

3.1. Zabt-ı dava Cerideleri

Şer‘iyye mahkemelerinde bir davanın seyrine ait kayıtların yer aldığı dava tutanaklarına “Zabt-ı dava Cerideleri” ismi verilmiştir. Şer‘î belgelerin tanzimi esnasında zabt-ı dava cerideleri esas alınırdı. XIX. yüzyılda, davaların şeyhülislâmlığa temyiz için gönderilmesi durumunda, mevcut ilamın temyizinin yapılabilmesi için zabt-ı davalara ihtiyaç duyulmaktaydı. Şeyhülislâmlık temyiz talebinde bulunan kaza veya vilayetlerden davanın zabt suretini istemekteydi.

3.2. İzinname ve Münâkehat-Mufârakat Defterleri

İstanbul, Bilâd-ı selâse ve bunlara bağlı nâibliklerde evlilik ve boşanma muamelelerine ait kayıtlar; izinname, münâkehat-mufârakat vs. isimlerle anılan hususi defterlerde toplanmıştır. Bunlardan günümüze ulaşan en eski defter Üsküdar Kadılığı’nın 1246-1279 (1830-1862) yılları arasındaki nikâh kayıtlarını ihtiva eden nikâh defteridir. XIX. yüzyılın ilk yarısına ait kayıtları da ihtiva etmesiyle dikkat çeken bu defterler, Osmanlı ictimâî hayatına ait yeni kaynakların bulunduğuna da işaret etmektedir.

 

ARŞİVDEN YARARLANMA

Arşivimizde araştırma yapmak isteyen T.C. vatandaşları kimlik fotokopisi ve

doldurarak müracaat edebilecekleri gibi, serisiciller@İstanbulmuftulugu.gov.tr adresinden e-mail yoluyla da müracaat edebilirler.

Ayrıca yabancı uyruklu araştırmacılar T.C. Dışişleri Bakanlığı kanalıyla başvurabilir veya pasaportlarıyla birlikte bizzat arşivimize de müracaat edebilirler. Araştırmacıların talepleri en kısa sürede değerlendirilip aynı gün içerisinde araştırma yapmalarına müsaade edilmektedir.

Arşivimizde yirmi beş kişilik araştırma salonu mevcut olup, mesai saatleri içerisinde, uzman personelimiz nezaretinde yerli ve yabancı araştırmacılara, tarihî mekânda araştırma hizmeti sunulmaktadır.